By Alexandros Dimiropoulos
Μόλις αντικρίσει κάποιος τον πίνακα Το Φιλί στο Στόμα (De mondzoen) του Pieter Van der Ouderaa, μπορεί εύκολα να θεωρήσει ότι πρόκειται για μια σκηνή αποχαιρετισμού ενός μελλοθάνατου. Κι όμως, αυτό που απεικονίζεται δεν είναι αποχαιρετισμός, αλλά κάτι πολύ πιο ασυνήθιστο και νομικά ισχυρό: ένα τελετουργικό φιλί συγχώρεσης, το οποίο κάποτε είχε επίσημη νομική ισχύ και μπορούσε να χαρίσει αμνηστία σε έναν δολοφόνο.
Η σκηνή διαδραματίζεται στην Αμβέρσα του Βελγίου, μέσα σε μια εκκλησία. Ένας άνδρας που έχει διαπράξει φόνο εμφανίζεται σχεδόν γυμνός, φορώντας μόνο ένα λευκό πουκάμισο και κρατώντας άχυρο, στοιχεία που συμβολίζουν την ταπείνωση και την υποταγή. Μπροστά του στέκεται μια νέα γυναίκα, ντυμένη στα μαύρα, συγγενής του θύματος. Πίσω της, η μητέρα και τα δύο της αδέρφια παρακολουθούν με μια μίξη πόνου, θυμού και στωικότητας.
Σύμφωνα με το έθιμο, ο δολοφόνος έπρεπε να ζητήσει δημόσια συγχώρεση από τους συγγενείς του νεκρού. Αν ο εκπρόσωπος της οικογένειας τον φιλούσε στο στόμα, ο γραμματέας κήρυττε την επίσημη πράξη συμφιλίωσης και ο δολοφόνος έπαυε να διώκεται ποινικά. Το φιλί, λοιπόν, δεν ήταν συναισθηματική πράξη αλλά ένα νομικό συμβόλαιο.
Το τελετουργικό αυτό δεν ήταν αποκλειστικά φλαμανδικό. Η παλαιότερη γνωστή αναφορά σε φιλί ως νομική πράξη εμφανίζεται στο πλαίσιο του «φιλιού της ειρήνης» (osculum pacis), ενός ευρύτερου θρησκευτικού και κοινωνικού τελετουργικού, και καταγράφεται στη νομοθεσία του αυτοκράτορα Ερρίκου Β΄ το 1019.
Το φιλί λειτουργούσε ως όρκος ειρήνης, ως λύση της διαμάχης, ως μέσο τερματισμού μιας ενδεχόμενης βεντέτας και ως εγγύηση ότι η οικογένεια εγκατέλειπε κάθε απαίτηση εκδίκησης. Ήταν ένας τρόπος για την κοινωνία να αποκαθιστά την ισορροπία χωρίς αιματοχυσία.
Αν και ο πίνακας δείχνει μια γυναίκα να δίνει το φιλί, οι ιστορικές πηγές συμφωνούν ότι στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων το φιλί το έδινε άνδρας. Συνήθως επρόκειτο για τον πατέρα, τον αδελφό, τον θείο ή τον νομικό εκπρόσωπο της οικογένειας. Η μεσαιωνική νομοθεσία συχνά δεν αναγνώριζε τη γυναίκα ως κεφαλή του οίκου. Το φιλί στο στόμα δεν είχε ερωτική σημασία, αλλά εντασσόταν σε ένα τελετουργικό πλαίσιο που παραδοσιακά εκτελούνταν μεταξύ ανδρών. Επιπλέον, η πράξη έπρεπε να εκφράζει τη βούληση ολόκληρης της οικογένειας.
Ο Van der Ouderaa, ωστόσο, επέλεξε συνειδητά να απεικονίσει μια γυναίκα. Αυτό έγινε για να ενισχυθεί ο συναισθηματικός αντίκτυπος της σκηνής, να συμβολιστούν η αγνότητα, η συμφιλίωση και η ηθική υπεροχή, και να δημιουργηθεί μια πιο θεατρική και δραματική εικόνα. Αντί να επιδιώκει την ψυχρή αναπαράσταση ενός ιστορικού γεγονότος, ο Van der Ouderaa επέλεγε συχνά θέματα με έντονο ηθικό, νομικό και ψυχολογικό φορτίο, δίνοντας έμφαση στη δραματική ένταση, στη συναισθηματική συγκράτηση και στη συμβολική δύναμη της σκηνής.
Όταν ο πίνακας ζωγραφίστηκε, στα τέλη του 19ου αιώνα, το Βέλγιο βρισκόταν στο επίκεντρο μιας έντονης διαμάχης για το μέλλον του ποινικού δικαίου. Από τη μία πλευρά υπήρχε το προοδευτικό στρατόπεδο, με επικεφαλής τον Υπουργό Δικαιοσύνης Jules Le Jeune και τον εγκληματολόγο Adolphe Prins. Αυτοί υποστήριζαν την εξατομικευμένη ποινή, τη μελέτη των κοινωνικών αιτιών του εγκλήματος, τις ανθρώπινες συνθήκες κράτησης, την προστασία των ανηλίκων και την αναστολή ποινής.
Από την άλλη πλευρά βρισκόταν το συντηρητικό καθολικό στρατόπεδο, με ηγετική μορφή τον Théophile Smekens, τον άνθρωπο που παρήγγειλε τον πίνακα. Το στρατόπεδο αυτό πίστευε ότι το έγκλημα είναι πρωτίστως αμαρτία, ότι η ποινή αποτελεί ηθικό καθήκον, ότι ο δικαστής πρέπει να διατηρεί πατρική εξουσία και ότι η εκπαίδευση και η θρησκεία σώζουν τον εγκληματία περισσότερο από την επιστημονική θεωρία. Πολλοί από αυτούς υποστήριζαν ακόμη και τη θανατική ποινή. Ο Smekens ήθελε η αίθουσα του δικαστηρίου να διακοσμείται με εικόνες που μεταφέρουν ηθικά διδάγματα και όχι επιστημονική ψυχρότητα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίληψης αποτελεί ο πίνακας La punition du parjure (1888) του Pieter Van der Ouderaa, όπου ο επίορκος γονατίζει μετανοημένος ενώπιον του Εσταυρωμένου, υπογραμμίζοντας ότι το έγκλημα είναι πρωτίστως αμαρτία και ότι η δικαιοσύνη οφείλει να θεμελιώνεται σε ηθική ευθύνη.
Ο Van der Ouderaa υπήρξε δάσκαλος της ήρεμης δραματικότητας: με σκοτεινή παλέτα, ρεαλιστικές λεπτομέρειες και συγκρατημένα συναισθήματα, τα έργα του —συχνά με νομικό περιεχόμενο— στόχευαν όχι στην εύκολη συγκίνηση αλλά στον ηθικό στοχασμό.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και Το Φιλί στο Στόμα, μέρος της μεγάλης διακόσμησης της αίθουσας της Cour d’Assises της Αμβέρσας, όπου δικάζονταν τα βαρύτερα εγκλήματα. Ο πίνακας λειτουργούσε ως ηθικό και αισθητικό υπόβαθρο της δικαιοσύνης, καθώς ο Smekens επιθυμούσε ένορκοι και θεατές να αντικρίζουν έναν κόσμο όπου η ειρήνη, η συγχώρεση και η ηθική ευθύνη υπερίσχυαν της εκδίκησης.
Το Φιλί στο Στόμα δεν είναι απλώς μια ρομαντικοποιημένη μεσαιωνική σκηνή. Είναι ταυτόχρονα νομικό ντοκουμέντο, ηθικός στοχασμός, πολιτική δήλωση και οπτικό μάθημα δικαιοσύνης. Μας υπενθυμίζει ότι κάποτε η δικαιοσύνη ήταν μια βαθιά κοινωνική και τελετουργική πράξη, όπου ένα φιλί μπορούσε να βάλει τέλος σε μια διαμάχη που το δικαστήριο ίσως δεν μπορούσε να λύσει. Και τελικά μας προκαλεί να σκεφτούμε τι είναι πιο δύσκολο, να τιμωρήσεις ή να συγχωρήσεις.
Σχόλια